Jej leworęczny świat – cz. 2

Czym jest leworęczność i lateralizacja? – Zrozumieć leworęczny mózg…

W poprzednim wpisie przedstawiłam pięć przyczyn leworęczności. Czasem ustalenie, dlaczego dziecko wybiera do wykonywania rozmaitych czynności rękę lewą a nie prawą stanowi nie lada wyzwanie. Zarówno ja, jak i mój mąż jesteśmy osobami praworęcznymi (jedyna koncepcja jaka wchodziłaby w grę jest taka, że zostaliśmy przestawieni na rękę prawą na tyle wcześnie, że nasz mózg przyjął tę informację i zgodnie z nią dalej się rozwijał. Z tego, co oboje wiemy, ręka prawa dominowała u nas w rozwoju). Z pewnością niezwykle istotnym elementem wspierania małego dziecka w rozwoju (już od pierwszych dni jego życia) jest organizowanie mu świata symetrycznie – po obu stronach, angażując każdą z nich do działania (np. odkładanie go do łóżeczka raz z lewej, raz z prawej strony, trzymanie naprzemiennie raz na lewej, raz na prawej ręce, nachylanie się do wózka dziecka z obu stron, kładzenie mu zabawek po stronie lewej i prawej tak, by dodatkowo mogło przekraczać tzw. linię środka – co jest niezwykle ważnym osiągnięciem rozwojowym).

W dzisiejszym wpisie chciałabym opisać pokrótce, czym jest  stronność oraz leworęczność oraz (w telegraficznym skrócie) jak rozwija się mózg człowieka. Bez poznania kilku istotnych kwestii teoretycznych, trudniej będzie przejść do kolejnych zagadnień, m. in. czy przestawiać dziecko na rękę prawą. Trudniej będzie również je zrozumieć. Zapraszam więc do lektury.

Kształtowanie się stronności a leworęczność dziecka

 

Analizując budowę człowieka oraz liczbę jego narządów można przypuszczać, iż jest ona symetryczna. Dwoje oczu i uszu, dwie ręce i nogi, dwie piersi. Podobnie jest z narządami wewnętrznymi: dwa płuca, dwie nerki, dwa jajniki, dwie półkule mózgowe. Również czynności, które wykonujemy bywają podejmowane w sposób symetryczny: widzenie dwoma oczami, słuchanie dwoma uszami, chodzenie z naprzemiennym ruchem obu rąk i nóg.

Symetria bywa jednak pozorna i złudna, co potwierdzają liczne eksperymenty. Odnosząc się do wyżej opisanych przejawów symetrii w budowie ciała człowieka, warto byłoby określić cechy, przemawiające za asymetrycznym jego ukształtowaniem. Jako gatunek ludzki posiadamy nieparzyste narządy: wątrobę, serce, śledzionę, woreczek żółciowy, żołądek. Asymetria dotyczy nie tylko nieparzystych narządów. Związana jest również ze specjalizacją funkcji w przypadku podwójnych organów ciała czyli narządów ruchu i narządów zmysłu. W wyniku badań i obserwacji naukowcy zauważyli, że:

– w ręce dominującej można dostrzec szybszy wzrost paznokci (różnicę tę można już dostrzec w wieku embrionalnym),

– szybszy rozwój naczyń krwionośnych (również w ręce dominującej), dzięki czemu możliwości jej wzrostu są większe.

Również mózg (pomimo tego, że składa się z dwóch, wyglądających identycznie półkul) w swojej budowie i specjalizacji funkcji jest asymetryczny.

 

Definicja i rodzaje lateralizacji

 

                Lateralizacja to stronność, związana ze specjalizacją działań i funkcji prawej oraz lewej strony ciała. Polega na wykonywaniu odmiennych działań zarówno przez kończyny górne i dolne, jak i kończyny ulokowane po prawej i lewej stronie. Jej występowanie związane jest z istnieniem asymetrii funkcjonalnej, czyli skłonności do wybierania  i posługiwania się prawą bądź lewą (leżącą po jednej stronie osi ciała): ręką, nogą, uchem czy okiem. Preferencja ta uwidacznia się w przypadku realizacji czynności wymagających udziału tylko jednego spośród parzystych organów bądź wybrania jednej (sprawniejszej i silniejszej) spośród dwóch dostępnych kończyn. Organ najczęściej wybierany określa się mianem wiodącego (dominującego). Drugi z nich, znajdujący się po przeciwnej stronie osi ciała nazywamy organem pomocniczym.

Przyczyną lateralizacji czynności jest dominacja jednej z półkul mózgowych. Całość zorganizowana jest w sposób skrzyżowany, co oznacza, że szlaki nerwowe łączące narządy zmysłu i ruchu z mózgiem przecinają się. Powoduje to, że drogi nerwowe z lewej strony ciała przechodzą do prawej półkuli i odwrotnie (z prawej strony drogi nerwowe przechodzą do półkuli lewej). Drogi ruchowe oraz czuciowe skrzyżowane są w sposób całkowity, co oznacza, że czynnościami prawej ręki zawiaduje lewa półkula (mówimy wówczas o tzw. praworęczności), a czynnościami lewej ręki półkula prawa (przewagę ręki lewej w czynnościach manualnych określa się mianem leworęczności). Obserwując rozwój dziecka (w szczególności w pierwszych latach życia) można dostrzec, że podczas zabawy, jedzenia, rysowania i innych czynności posługuje się ono naprzemiennie prawą lub lewą ręką. W przypadku dzieci młodszych (do ok. 3 roku życia) może być to wynikiem ustalania się lateralizacji. Jeśli oburęczność utrzymuje się dłużej (do 5, 6 roku życia) można wówczas można mówić o braku dominacji jednej z półkul mózgowych w przypadku czynności manualnych.

Asymetria funkcjonalna dotyczy nie tylko określenia ręki dominującej. Każdy człowiek ma wiodące oko, ucho oraz nogę, co oznacza, że niektóre czynności wymagające zaangażowania tych organów (części ciała) znacznie sprawniej i chętniej wykonuje wykorzystując prawą lub lewą (kończynę lub narząd) – np. kopanie piłki, odkręcanie bądź zakręcanie słoika, patrzenie przez dziurkę od klucza, nasłuchiwanie odgłosów przyrody.

W oparciu o obserwacje i podejmowane próby można wyróżnić cztery rodzaje lateralizacji:

1.) jednorodna prawostronna – jednorodność przejawia się w konsekwentnym i stałym wybieraniu prawej ręki, nogi, oka i ucha w podejmowanych przez dziecko czynnościach i aktywnościach. Uwidacznia się tu dominacja lewej półkuli mózgu.

2.) jednorodna lewostronna – osoba o tak ustalonej lateralizacji wszystkie działania podejmuje lewą stroną swojego ciała (lewą ręką, nogą, uchem i okiem). Dominująca jest tu aktywność prawej półkuli.

3.) skrzyżowanaprzewaga czynnościowa narządów zarówno ruchu i zmysłu uwidacznia się nie po jednej, a po obu stronach osi ciała. Sposoby skrzyżowania mogą być różne (leworęczność, prawooczność, prawonożność lub praworęczność, lewooczność, prawonożność itp.) W przypadku tej niejednorodnej lateralizacji trudno jest ustalić dominację którejś z półkul mózgowych. Może to powodować problemy rozwojowe u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, dlatego osoby z lateralizacją skrzyżowaną należy objąć działaniami wspomagającymi.

4.) nie ustalona – występuje w przypadku braku dominacji narządów zmysłu oraz ruchu (osoba z taką lateralizacją może być oburęczna, obuoczna lub obunożna). Pojawia się tutaj brak ustalonej przewagi jednej z półkul mózgowych dla danej pary narządów. Niezależnie od tego, czy przyczyny tego stanu rzeczy tkwią w opóźnionym dojrzewaniu centralnego układu nerwowego czy zwolnionym procesie lateralizacji – dziecko ze słabą dominacją stronną powinno być objęte działaniami kompensacyjnymi.

 

Leworęczny, asymetryczny mózg – prenatalne uwarunkowania lateralizacji

 

Oto jak rozwija się najważniejszy organ zawiadujący wszystkimi procesami życiowymi człowieka (w tym odpowiadający za ustalenie dominacji stronnej). Mózg w okresie embrionalnym rozwija się bardzo dynamicznie.

– W 5 tygodniu życia płodowego zaczyna się dzielić wzdłuż linii środkowej (dzięki czemu można wyodrębnić prawą i lewą półkulę).

– W szóstym tygodniu tworzą się istotne zawiązki wszystkich ważnych struktur mózgowych, między innymi rdzenia przedłużonego, wzgórza, móżdżku, układu limbicznego, kory, zwojów podstawy. Następnie powstaje dwanaście nerwów czaszkowych przekazujących informacje motoryczne oraz sensoryczne pomiędzy  mózgiem a innymi narządami (oczami, uszami, ustami, nosem, twarzą, rękami, nogami oraz innymi strukturami ciała). Mózg rozwija się zarówno jako organ, jak również podejmuje właściwe dla dobrego funkcjonowania organizmu funkcje (zyskuje aktywność elektryczną, dzięki której połączenia pomiędzy poszczególnymi obszarami mogą być realizowane).

– W 7 tygodniu życia płodowego ujawniają swoją obecność synapsy, co oznacza, że mózg jest gotowy do żmudnego procesu zapamiętywania informacji, doznań, bodźców. Początkowe połączenia są przypadkowe. Ich ilość jest dwa razy większa w porównaniu z potrzebami zdrowo rozwijającego się człowieka.

Ósmy tydzień życia płodowego to czas, w którym można dostrzec, że mózg wypełnia niemal całą głowę rosnącego człowieka. Już wtedy wyodrębniają się poszczególne jego części: przodomózgowie, śródmózgowie, tyłomózgowie i móżdżek.

– Około szóstego miesiąca życia ma miejsce proces fałdowania się kory, która zaczyna dominować w intensywnie rozwijającym się mózgu.

W 29 tygodniu ciąży (w siódmym miesiącu życia płodowego) widoczna staje się asymetria mózgu (jeśli chodzi o ośrodki mowy). Pod względem funkcjonalnym i strukturalnym jest on bowiem asymetryczny.

– Mózg dziewięciomiesięcznego płodu wygląda już jak mózg dorosłego człowieka. Jest gotowy do pracy i działania, zakończył się w nim proces kształtowania neuronów. Ustaliła się ich lokalizacja. Nadal jednak dynamicznie i intensywnie się rozwija, szczególnie w zakresie połączeń pomiędzy neuronami (stąd tak ważne wydaje się dostarczanie dziecku wielu bodźców i możliwości do jak najlepszego rozwoju). Ich liczba znacznie spada około szesnastego, siedemnastego roku życia, gdy zakończeniu ulega proces kształtowania funkcjonalnego mózgu.

W trakcie pierwszych pięciu miesięcy życia płodowego, pod wpływem różnych czynników uszkadzających, mogą powstawać:

–> blizny korowe;

–> ektopie (skupiska neuronów, które tworzą się z powodu przerwania prawidłowego procesu migracji neuronów w mózgu – migracja powinna zakończyć się do 5 miesiąca życia płodowego). Istnieje przypuszczenie, iż wczesne uszkodzenia dojrzewającego mózgu mogą doprowadzić do wielu trudności rozwojowych (m. in. mogą być przyczyną dysleksji, powodem lateralizacji lewostronnej oraz innych, skomplikowanych zmian).

Mózg już w najwcześniejszych tygodniach życia płodowego jest gotowy do pracy (reakcji na bodźce oraz zapamiętywanie różnorodnych, dostarczanych mu informacji). Dlatego tak ważne (zarówno w okresie prenatalnym, jak i po narodzeniu) staje się dostarczanie dziecku wielu zróżnicowanych bodźców (pobudzających m. in. zmysł wzroku, dotyku, smaku, słuchu). Z drugiej strony dojrzewający mózg potrzebuje chwil odpoczynku od nadmiaru bodźców, aby przyjąć i odpowiednio zinterpretować dostarczane mu informacje.

Rozwój mózgu zachodzi etapami, w określonych rejonach. Początkowo zawiaduje prawidłowym działaniem w zakresie podstawowych, niezbędnych do życia funkcji (oddychania, odżywiania). Stopniowo przejmuje kontrolę nad bardziej złożonymi funkcjami, takimi jak mowa, rozumienie.

Dobrze zaplanowana i realizowana stymulacja rozwoju mózgu przyczynia się do tworzenia i pobudzania synaps. Jeśli ten okres rozwojowy nie zostanie należycie wykorzystany (zarówno w obszarze wspomagania, jak również codziennego wspierania w rozwoju), wówczas połączenia rzadko wykorzystywane zanikną, a neurony obumrą.

Wiedząc, że najintensywniejszy rozwój mózgu przypada na pierwsze trzy lata życia, zupełnie zrozumiała wydaje się konieczność jak najwcześniejszego wspomagania rozwoju dziecka. Wytworzona w tym czasie duża sieć połączeń pomiędzy neuronami staje się dziedzictwem, z którego w dalszych etapach rozwoju dziecko może czerpać i korzystać. Im wcześniej te obszary są pobudzane do pracy, tym lepiej.

 

Dobrze i właściwie stymulowany mózg wpływa na:

– możliwości rozwojowe człowieka,

– tempo jego pracy,

– zdolność myślenia.

Jeśli chodzi o budowę mózgu u osób praworęcznych i leworęcznych, badania wykazały, że w pierwszej grupie w lewym płacie czołowym dostrzegalne są głębsze bruzdy. Dodatkowo jest w nim więcej istoty szarej niż białej w porównaniu do płata prawego.

Niezwykle istotne jest uświadomienie sobie, iż dominacja określonej półkuli nie oznacza, że weźmie ona całkowitą odpowiedzialność za określoną (przypisaną jej) funkcję.  Uwidacznia się tutaj przewaga w kierowaniu procesami, umiejętnościami, sprawnościami. Ważna jest współpraca oraz wymiana informacji pomiędzy dwiema półkulami, ponieważ przyczynia się ona do prawidłowego rozwoju i funkcjonowania człowieka. Powinna przebiegać w sposób globalny, całościowy, jak również sekwencyjny (w postaci analizy i syntezy rozmaitych bodźców). Dlatego (szczególnie w pierwszych latach życia) tak ważne jest angażowanie obu rąk dziecka w wykonywanych przez nie czynnościach (np. malowanie rękami lub nogami, układanie puzzli, wrzucanie klocków do sortera raz jedną, raz drugą ręką – przykłady zabaw rozwijających małą i dużą motorykę przedstawię w następnych wpisach).

 

Jak wynika w powyższego opisu, mózg pełni kluczową rolę w rozwoju dziecka. Jego prawidłowy wzrost i specjalizacja poszczególnych funkcji dają szansę na harmonijne dorastanie małego człowieka, nabywanie przez niego nowych doświadczeń oraz odczuwanie radości i dumy z kolejnych postępów rozwojowych. Tym samym istnieje szansa na zbudowanie wiary w siebie i wysokie poczucie własnej wartości.

W następnym wpisie dokonam opisu poszczególnych etapów, zgodnie z którymi kształtuje się stronność dziecka. Ich znajomość pomoże lepiej zrozumieć poszczególne fazy rozwoju małej i dużej motoryki. Ułatwi również uzyskanie odpowiedzi na kluczowe pytanie: “Czy (i jeśli tak, to kiedy) przestawiać osobę leworęczną na rękę prawą?”

 

Pisząc powyższą analizę korzystałam z następujących publikacji:

 

1.) Bogdanowicz M., Leworęczność u dzieci. Wydawnictwa szkolne i pedagogiczne, Warszawa 1989

 

2.) Cieszyńska J., Korendo M., Wczesna interwencja terapeutyczna. Stymulacja rozwoju dziecka od noworodka do 6.roku życia, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2013

3.) Eliot L., Co tam się dzieje. Jak rozwija się mózg i umysł w pierwszych pięciu latach życia, Wydawnictwo Media Rodzina, Poznań 2010

 

4.) Grabowska A., Lateralizacja funkcji psychicznych w mózgu człowieka [w:] Mózg a zachowanie (red. T. Górska, A. Grabowska, J. Zagrodzka), Wydawnictwo Naukowe PWN, Wyd. III, Warszawa 2006

 

5.) Lichtenberg – Kokoszka E., Zanim się urodziłem, Wydawnictwo Impuls

 

Ilustracje do powyższego wpisu zostały zaczerpnięte z książki M. Bogdanowicz – “Leworęczność u dzieci”.

About

Comments are closed.